Kiedy bank udziela kredytu, tak naprawdę stawia zakład: że pożyczkobiorca spłaci dług zgodnie z umową. Czasem ten zakład przegrywa. To właśnie ryzyko kredytowe — i zarządzanie nim to jeden z fundamentów całego systemu finansowego.

Czym jest ryzyko kredytowe?

Ryzyko kredytowe to prawdopodobieństwo, że dłużnik (pożyczkobiorca, emitent obligacji, kontrahent w transakcji) nie wywiąże się ze swoich zobowiązań finansowych — w całości lub w części, terminowo lub wcale. Pożyczkodawca lub inwestor może wówczas stracić część kapitału, odsetki lub oba te elementy.

Ryzyko kredytowe dotyczy każdej relacji, w której jedna strona jest wierzycielem: bank udzielający kredytu hipotecznego, inwestor kupujący obligacje korporacyjne, firma sprzedająca towary z odroczonym terminem płatności, a nawet dostawca wystawiający fakturę z 30-dniowym terminem.

Rodzaje ryzyka kredytowego

• Ryzyko niewypłacalności (default risk) — dłużnik nie jest w stanie spłacić długu w ogóle lub w terminie. Najbardziej klasyczna forma ryzyka kredytowego.
• Ryzyko migracji ratingu — wiarygodność kredytowa dłużnika pogarsza się, co obniża wartość rynkową jego obligacji, nawet jeśli nie doszło do formalnej niewypłacalności.
• Ryzyko rozliczeniowe (settlement risk) — jedna strona transakcji wywiązuje się z zobowiązania, ale druga — nie. Szczególnie istotne w transakcjach na rynkach finansowych.
• Ryzyko kontrahenta (counterparty risk) — w transakcjach instrumentami pochodnymi (derywaty, swapy): ryzyko, że kontrahent nie wywiąże się z warunków kontraktu.

Jak banki oceniają ryzyko kredytowe? Model 5C

Klasyczne podejście do oceny zdolności kredytowej osoby fizycznej lub firmy opiera się na modelu 5C:

• Character (charakter) — historia kredytowa, terminowość spłat w przeszłości, reputacja. W Polsce sprawdzana m.in. w BIK (Biuro Informacji Kredytowej) i BIG.
• Capacity (zdolność) — bieżące dochody i przepływy pieniężne w stosunku do wysokości zobowiązań. Czy dłużnik ma wystarczające środki, by regularnie spłacać ratę?
• Capital (kapitał własny) — wartość majątku dłużnika. Im więcej własnych środków zaangażowanych w projekt, tym mniejsze ryzyko dla kredytodawcy.
• Collateral (zabezpieczenie) — aktywa, które mogą być zajęte w przypadku niewywiązania się z zobowiązania (nieruchomość w kredycie hipotecznym, zastaw na samochodzie).
• Conditions (warunki) — zewnętrzne czynniki ekonomiczne: stan koniunktury, branża, w której działa dłużnik, przeznaczenie kredytu.

Agencje ratingowe i ocena ryzyka

W przypadku obligacji korporacyjnych i rządowych ryzyko kredytowe wyrażane jest przez rating kredytowy nadawany przez wyspecjalizowane agencje: Moody’s, Standard & Poor’s (S&P) i Fitch. Skale nieco się różnią, ale logika jest ta sama:

• AAA/Aaa — najwyższa wiarygodność, minimalne ryzyko (np. obligacje skarbowe Niemiec, USA)
• BBB-/Baa3 i wyżej — tzw. investment grade — akceptowane przez fundusze emerytalne i instytucje regulowane
• BB+/Ba1 i niżej — tzw. high yield (junk bonds / obligacje śmieciowe) — wyższe ryzyko, wyższe oprocentowanie
• D/DDD — emitent jest już w stanie niewypłacalności

Przykład: inwestor rozważa zakup obligacji spółki z ratingiem BBB (niskie ryzyko) vs. BB (podwyższone ryzyko). Obligacja BB zaoferuje wyższe odsetki jako rekompensatę za ryzyko — to premia za ryzyko kredytowe.

Instrumenty zarządzania ryzykiem kredytowym

• Dywersyfikacja portfela — nie koncentrować ekspozycji na jednym dłużniku, branży czy kraju.
• Zabezpieczenia i kowenanty — umowne ograniczenia nakładane na dłużnika (np. zakaz wypłaty dywidend powyżej określonego poziomu zadłużenia).
• Credit Default Swap (CDS) — instrument pochodny działający jak ubezpieczenie: kupujący CDS płaci regularną premię, w zamian za co sprzedający zobowiązuje się pokryć straty w przypadku niewypłacalności referencyjnego dłużnika. CDS są szeroko stosowane przez banki i fundusze hedgingowe.
• Sekurytyzacja — pakowanie kredytów w papiery wartościowe (ABS, MBS) i sprzedaż inwestorom. Pozwala bankom przenosić ryzyko kredytowe poza bilans — choć kryzys 2008 roku pokazał, że nieodpowiednio ustrukturyzowana sekurytyzacja może ukrywać ryzyko zamiast je eliminować.

Ryzyko kredytowe jest ściśle powiązane z pojęciem krótkoterminowych papierów dłużnych — im wyższe ryzyko emitenta, tym wyższy dyskonto musi zaoferować, by znaleźć nabywców.